Anatol Piłsudski – zapomniany z rodu Marszałka który żył w Brazylii

Michał Kitala

Punkty: 93
28.01.2015 Michał Kitala

Przeglądając jakiś czas temu archiwalia zdeponowane w Instytucie im. Józefa Piłsudskiego w Nowym Jorku, natrafiłem na dokumenty poświęcone Anatolowi Piłsudskiemu. Biografowie zajmujący się badaniem dziejów rodziny Piłsudskich, nigdy nie wspominali o osobie noszącej takie imię. Postać ta jest nie tyle interesująca, z racji posiadanego „nazwiska” ale przede wszystkim zaciekawia swoją niezwykle barwną i awanturniczą biografią i kolejami życiowymi, które prowadziły go od Irkucka na Syberii aż po Rio de Janeiro w Ameryce Południowej, w którym mieszkał aż do śmierci.

Artykuł jest próbą rekonstrukcji życiorysu Anatola Piłsudskiego, „dalekiego krewnego” Józefa Piłsudskiego, o nieustalonym stopniu pokrewieństwa z Pierwszym Marszałkiem Polski. Z pewnością nikt nie zwróciłby na tę osobę uwagi, gdyby nie jeden szczegół – nazwisko. Jak potoczyły się jego życiowe losy?

W majątku rodzinnym na Litwie

Anatol Piłsudski, urodził się 25 września 1874 roku w Noworżewie (gub. Pskowska Ces. Rosyjskiego) jako syn Juliusza Piłsudskiego i Rosjanki Olgi Lowenthal (miał jeszcze trzech młodszych braci: Bolesława, Artura i Adolfa). Ojciec Juliusz, był wcześniej w posiadaniu majątku Billewicze (Powiat Rosieński, Gubernii Kowieńskiej), odziedziczonego w spadku po swojej matce, jednak w wyniku udziału w powstaniu styczniowym 1863 roku, rodzice Anatola zostali uwięzieni. Po wyjściu na wolność, Juliusz Piłsudski zakupił majątek Połozowo, w którym na świat przyszedł Anatol. Po jego narodzinach rodzice przenieśli się do stolicy Cesarstwa- Petersburga.

Studia muzyczne w Petersburgu

Młody Anatol był utalentowanym muzycznie dzieckiem. W 1892 roku ukończył Gimnazjum „Reformatorskie” w Petersburgu, po czym w latach 1894-1898 podjął studia w klasie fortepianowej Cesarskiego Konserwatorium Muzycznego w Petersburgu, uzyskując dyplom „artysty muzyka (wirtuoza)”. Swoją karierę zawodową związał początkowo z pracą nauczycielską. Od 1898 roku pełnił funkcję inspektora muzyki Żeńskiego Instytutu im. Cesarza Mikołaja I w Irkucku. Od razu zyskał sobie uznanie i popularność w środowisku irkuckiej młodzieży, w wyniku czego podjął decyzję o założeniu własnego, prywatnego konserwatorium muzycznego. Władzom carskim nie podobała się „popularna działalność” Anatola Piłsudskiego, w związku z czym w 1901 roku konserwatorium zarządzane przez Piłsudskiego zostało włączone w struktury Cesarskiego Towarzystwa Muzycznego, a sam Anatol, oddelegowany na stanowisko kierownika konserwatorium rządowego w Kiszyniowie.

Powodziło mu się w życiu

W tym samym roku, poślubił Rosjankę – Helenę Diegtyńską. Po ślubie wspólnie z żoną, po rozparcelowaniu i sprzedaniu odziedziczonego po ojcu majątku ziemskiego Połozowo, wyjechał na Litwę gdzie w niedługim czasie przyszedł na świat ich najstarszy syn – Anatol, urodzony w 1902 roku, młodszy – Juliusz urodził się w 1918. Wkrótce po narodzinach pierwszego syna, rodzina Piłsudskich przeniosła się do Taszkientu, gdzie Anatol założył dwa magazyny muzyczne. 6-letni okres przebywania w Taszkiencie ( 1902-1908), zaznaczył się w życiu Anatola nie tylko dużym powodzeniem jako właściciel dwóch magazynów (składów) muzycznych i wytrawny muzyk, ale również był to okres zmagań z leczeniem malarii syna. Lekarze doradzali, aby Piłsudski opuścił Taszkient i przeniósł się do miejsca, w którym byłby bardziej odpowiedni klimat do leczenia malarii syna.

Przedwojenny milioner

W 1908 roku wyjechał do Petersburga, gdzie w 1911 roku założył na Newskim Prospekcie, pod numerem 96 sklep jubilerski. Sklep funkcjonował do czasu wybuchu rewolucji bolszewickiej (do początku 1918 roku), dostarczając w międzyczasie rodzinie Piłsudskich pokaźnych dochodów, oszacowanych na bagatela – ponad milion rubli! Jednak w wyniku przewrotu dokonanego przez bolszewików, zwolennicy Lenina odebrali jemu wszystkie posiadane dobra, oprócz papierów wartościowych, które i tak nie były nic warte.

Dzięki własnym staraniom i pieniądzom uzyskał od Legacji Niemieckiej w Petersburgu paszport, dzięki czemu mógł wyjechać z ogarniętej rewolucją Rosji wraz z rodziną na Litwę, zabierając w podróż cały swój dobytek (na który składały się srebra, resztki towaru ze sklepu jubilerskiego, które ocalały z bolszewickiego rabunku, kolekcja obrazów, „starożytności”, dywany, ubrania, bielizna) zdeponowany w siedzibie Legacji Niemieckiej. Niestety, w wyniku rewolucji listopadowej w Niemczech w 1918 roku, również i te przedmioty dostały się w ręce Bolszewików, po tym jak Niemcy opuścili Petersburg. Oprócz tego, utracił wszystkie pieniądze znajdujące się na koncie w niemieckim banku. Pozostał w tej sytuacji Anatol, bez jakiegokolwiek dobytku.

Ucieczka do Polski

Po wybuchu wojny między Polską a Rosją w 1919 roku, w wyniku antypolskiej propagandy bolszewickiej, Anatol Piłsudski został wraz z rodziną aresztowany i wtrącony do więzienia w którym przebywał do połowy 1921 roku. W międzyczasie był cały czas przesłuchiwany, w celu wykrycia koligacji z osobą Marszałka Józefa Piłsudskiego. Po opuszczeniu więzienia, podjął pracę w biurze kolejowym w Kamdałakszy na Murmanie, gdzie pracował wspólnie z żoną i starszym synem. Szczęśliwym trafem, Anatol został odnaleziony przez Romana Knolle (który był siostrzeńcem Anatola), pełniącego wówczas funkcję posła polskiego w Moskwie i Romana Statkiewicza, który był dawnym inspektorem Instytutu Muzycznego w Warszawie. Drogą tych znajomości, Anatol uzyskał paszport. Wyjechał do Warszawy, gdzie przez cztery miesiące mieszkał w mieszkaniu Statkiewicza, zlokalizowanym w jednym z pomieszczeń Instytutu Muzycznego.

Nie chcemy Pana tutaj

W wyniku trudności znalezienia przez Piłsudskiego pracy w Warszawie, był zmuszony wyjechać na Litwę, gdzie wówczas znajdowali się dwaj bracia Anatola – Bolesław i Adolf. Przez cztery miesiące mieszkał w litewskiej miejscowości Memle, ubiegając się równocześnie o możliwość stałego zameldowania oraz o litewski paszport. Władze litewskie nie przyznały Anatolowi paszportu, kierując się pokrewieństwem z osobą Marszałka a ponadto, był do niego bardzo podobny. Borykając się z trudnościami finansowymi, zamieszkał w majątku brata Adolfa, gdzie przebywał przez dwa lata.

W Brazylii

Będąc szkalowanym przez Litwinów, Anatol Piłsudski wyjechał do Kowna, gdzie starał się o uzyskanie posady profesora muzyki. Niestety, z racji posiadanego nazwiska i nienawiści Litwinów do Józefa Piłsudskiego, uzyskał odpowiedź odmowną. W tej sytuacji, na skraju bankructwa, Anatol Piłsudski, zmuszony był do sprzedaży odziedziczonego po rodzicach majątku w Rosijeniewicach (który posiadał wspólnie z braćmi) i w 1924 roku wyjechał do Brazylii.

Ciąg dalszy nastąpi.

Subskrybuj, by raz w tygodniu otrzymywać nowości i zbiór najciekawszych artykułów