Lalki z Kalisza – cała historia lalek z Niecałej.

Lilavati112

Lilavati112
Punkty: 351
11.05.2015 Lilavati112

LALKI Z KALISZA – cała historia lalek z Niecałej.

             Fabryka Lalek i Zabawek Adama Szrajera powstała w 1884 roku w Kaliszu, przy ulicy Niecałej 2. Jej historia jest niezmiernie ciekawa a losy produkowanych w niej zabawek zaskakujące.

            Adam Szrajer – żydowski fabrykant –  pierwsze zawodowe doświadczenie zdobywał w Fabryce Lalek i Zabawek założonej przez Jakuba Fingerhuta. Fingerhut oprócz fabryki zabawek miał też córkę – Bertę, która bardzo spodobała się Adamowi Szrajerowi. Jakub Fingerhut widać chętnie widział w ambitnym Szrajerze swojego zięcia, bo młodzi pobrali się. I jedno jest pewne – od tego czasu Jakub Fingerhut i Adam Szrajer wspólnie produkowali jedne z najpiękniejszych lalek w Polsce.

kk

            Początkowo były to lalki z biskwitową głową i drewnianym korpusem na stawach kulkowych. Wyglądem przypominały bardzo popularne wówczas lalki Armanda Marseille czy Heubach & Kopplesdorf. Lalki te sygnowane były z tyłu głowy numerkami oraz rosyjskimi literkami „Ш” (SZ – jak Szrajer) lub „Ф” (FI- jak Fingerhut). Na dzień dzisiejszy lalki te w Polsce są praktycznie niedostępne. Są jednak w posiadaniu kolekcjonerów zabawek w Rosji, którzy lale te uznają za „swoje”. Wiąże się to z faktem, że w latach działania fabryki Fingerhuta, Kalisz był stolicą gubernii Cesarstwa Rosyjskiego, a lalki produkowane w fabryce Fingerhuta i Szrajera przeznaczone były wyłącznie na rosyjskie rynki zbytu.

fingerhut schreyer dolls

b19fc49f-e18c-5b1f-6691-7e017ea28eb3

          Jakub Fingerhut umiera przed I wojną światową w 1915 roku.  Adam Szrajer nabywa po nim fabrykę, początkowo korzystając – tak jak do tej pory – ze wzorów sprowadzanych z zagranicy. W czasie I wojny światowej fabryka zostaje doszczętnie zniszczona przez okupantów. Po wojnie Szrajerowie odbudowują zakład, decydując się na produkcję zabawek i lalek z przewagą materiałów krajowych. Do produkcji Szrajer wprowadza też nowoczesny i tani jak na tamte czasy materiał – celuloid, samodzielnie tworząc odlewy korpusów, kończyn i główek lalek.

10896432_753959244681258_1815492004790861242_o

fgh

               W latach 20-tych fabryka zatrudniała około 500 pracowników i posiadała swoje „reprezentacje” nie tylko we wszystkich większych polskich miastach, ale także w Paryżu i w Nowym Jorku. (W późniejszych latach nowojorskie kontakty bardzo pomogą rodzinie Szrajerów). Podczas swojego istnienia zdobyła też wiele nagród i złotych medali za swoje wyroby. m.in. na Międzynarodowych Targach Poznańskich PeWuKa. To jeszcze bardziej przyczyniło się do rozpopularyzowania wyrobów marki Szrajer. Oprócz drewnianych klocków i wypychanych zwierzątek ogromną popularnością cieszyły się przepiękne lalki celuloidowe. Małe damy z moherowymi włosami, szklanymi oczętami i koralikami białych ząbków, ubrane najczęściej w tradycyjne polskie stroje ludowe, (sygnowane literami ASK i/lub ZAST POLAND w odwróconym trójkącie) były marzeniem wielu dziewczynek.

              Adam Szrajer stworzył w Kaliszu zabawkarskie imperium, ciesząc się bogactwem (był właścicielem przepięknej kamienicy przy ul. Kościuszki, kaliskich hal targowych, także sama fabryka „rozrosła się” z czasem jeszcze na ul. Niecałą 6”), sławą i udanym życiem rodzinnym.

              Po niespodziewanej śmierci w 1934 r. na atak serca, Adam Szrajer pozostawił fabrykę w rękach swoich synów: Henryka, Mieczysława i Leona. Szczególnie Henryk zadbał o dalszy rozwój fabryki, nawiązując kontakty z nowojorskim wytwórcą zabawek Ideal Toy Company. Rok 1934 był też rokiem debiutu najsłynniejszej na świecie dziecięcej gwiazdy filmowej – Shirley Temple. Ideal Toy Comp. wypuścił na rynek amerykański pierwszą lalkową Shirley. Henryk skopiował pomysł – i mała gwiazdeczka mogła cieszyć dzieci również w polskich domach.

n

             Koniec lat 30-tych był trudnym czasem dla wszystkich Żydów. Także dla rodziny Szrajerów. W Polsce następuje wzrost nastrojów antysemickich. Rodzina stopniowo emigruje do Stanów Zjednoczonych. Henryk i Mieczysław nadal pracują w przemyśle zabawkarskim, ale już w Ameryce.  Tylko Leon pozostaje w Polsce, walcząc w powstaniu warszawskim pod ps. „Leśnik” i ginąc 9 sierpnia.

              Fabrykę Szrajerów przy ulicy Niecałej podczas II wojny światowej przejmuje Niemiec – Theodor Reinke. I co najciekawsze –  nadal produkuje zabawki i lalki celuloidowe – do złudzenia przypominające lalki Szrajera. Różni je tylko sygnatura – literki TR w odwróconym trójkącie. Gdy wojna się kończy – automatycznie kończy się też działalność Theodora Reinke. Co więc dzieje się z kaliską fabryką zabawek?

DSC04041

              Lalki w Kaliszu produkowane są dalej już od początku lat 50-tych. Ale nie pod szyldem TR ani ASK – jak to było przed wojną. Nadal zachowują swój pierwotny przedwojenny wizerunek i trójkątną sygnaturę, ale litery są inne – PPMK. Niestety nie udaje nam  się dziś rozszyfrować literowego skrótu, ale już wiadomo kto je wówczas wytwarzał. To  Kaliskie Zakłady Przemysłu Terenowego, czyli popularna tzw. „terenówka” przy ul. Przybrzeżnej. W latach 50-tych produkowała ona nie tylko lalki, ale i cygarniczki, galanterię skórzaną czy opakowania do czekoladek. Dopiero później na dobre zajęła się produkcją hełmów wojskowych, motocyklowych, strażackich czy budowlanych, która trwa do czasów dzisiejszych. Jeszcze stare hełmy z okresu PRL-u mają dobrze nam znaną odwróconą trójkątną sygnaturkę…

Pracownicy KZPT przy ul. Przybrzeżnej w Kaliszu, 1959 rok - Klejarnia lalek PPMK.

Pracownicy KZPT przy ul. Przybrzeżnej w Kaliszu, 1959 rok – Klejarnia lalek PPMK. Żródło: Muzeum Fotografii Kalisza

             Tworzenie przemysłu terenowego w Polsce rozpoczęło się w połowie 1948 roku, kiedy wskutek zmiany polityki gospodarczej, rozpoczęto proces doprowadzania wielu z małych zakładów do stanu zadłużenia i wskutek tego przejmowano je na własność terenowych organów państwa lub na własność organizacji spółdzielczych (tzw. spółdzielnie pracy). Materiały po Szrajerze i po Reinke wykorzystano więc do dalszej produkcji. Podczas, gdy w Stanach Zjednoczonych zaczyna królować winyl i plastik oraz powstaje pierwsza lalka Barbie, u nas dziewczynki bawią się jeszcze celuloidowymi bobasami. Lalki na odlewach kaliskich – już bez sygnatur, ale z rozpoznawalnym wizerunkiem pojawiają się w sklepach Cepelii jeszcze w latach 60-tych, ubrane w ludowe sukienki identyczne jak „szrajerki” z lat 20-tych.

DSC04042

W środku lalka ASK Kalisz, po bokach lalki sprzedawane w latach 50/60 XX w. w Cepelii, odlewane ze wzorów Szrajera

W środku lalka ASK Kalisz, po bokach lalki sprzedawane w latach 50/60 XX w. w Cepelii,  odlewane ze wzorów Szrajera. Kolekcja własna

Obecnie lalki kaliskie są eksponatem kolekcjonerskim i muzealnym, a na Niecałej 6 mieści się dziś fabryka okien i drzwi Metalplast.

Królowały w Polsce przez niemal 100 lat, nie opierając się rosyjskim i niemieckim zaborcom, dwóm wojnom światowym i trudnym czasom powojennym. Jeszcze do teraz znajdują się w niektórych domach ciesząc oko nie tylko tych najmłodszych, ale i dorosłych. Często są pamiątką rodzinną, przekazywaną z pokolenia na pokolenie… Lalki Kaliszanki…

W LINKU PONIŻEJ ZNAJDUJA SIĘ ARCYCIEKAWE MATERIAŁY Z PRZEDWOJENNEJ PRASY DOTYCZĄCE IMPERIUM SZRAJERÓW, WYWIADY ZE SZRAJERAMI ORAZ NOTKA O ŚMIERCI ZAŁOŻYCIELA FABRYKI !!!

http://chomikuj.pl/mn112/Adam+Szrajer

 

 

 

 

 

 

 

Subskrybuj, by raz w tygodniu otrzymywać nowości i zbiór najciekawszych artykułów