Racjonalność działania

Rafał Chojnacki

Rafał Chojnacki
Punkty: 1008
01.02.2015 Rafał Chojnacki

Za działania racjonalne – zgodnie z teorią ekonomii – uważane są wysiłki podejmowane po to, by osiągnąć określony cel, w sposób jak najbardziej bezpośredni. Przyjmuje się, że działania człowieka z natury są raczej racjonalne, nastawione na realizowanie celów, a ich skuteczność jest niejako dowodem na potwierdzenie tej tezy.

Sam termin “racjonalność” może mieć wiele znaczeń, zależnie od tego jaką przyjmiemy perspektywę postrzegania. Dla przykładu: w ekonomii mówimy o działaniu racjonalnym wówczas, kiedy zmierza ono w najprostszy możliwy sposób do celów, których realizacja jest możliwa w określonej sytuacji, za pomocą środków, którymi dysponuje podmiot działający. Taka definicja wskazuje na trzy najważniejsze elementy pojęcia racjonalności z perspektywy działań ludzkich:

- cele działania

- wiedza o warunkach dotyczących obszaru działania

- system wartości i predyspozycje samego działającego.

Każdy z tych elementów podlegać może ocenie.

W odróżnieniu od racjonalności instrumentalnej, nastawionej ocenę środków działania i ich wybór, w przypadku racjonalności aksjologicznej ocenie podlega również cele. W praktyce znajduje to zastosowanie w przypadku znacznie szerszego obszaru działań ekonomicznych. Kapitalizm doprowadził do dominacji kryteriów ekonomicznych w systemie społecznym, co we współczesnym społeczeństwie daje się zaobserwować w strategiach dotyczących odgórnego ustalania cen poszczególnych produktów tak, żeby osiągnąć możliwie największy zysk z całego systemu produkcji, nie tylko z pojedynczych jego gałęzi.

W klasycznej teorii Johna Stuarta Milla nacisk na motywacje jednostki położony jest na jej dążeniach psychicznych, podlegających uniwersalnej zasadzie, że w dążeniu do bogactwa zawsze lepsza jest korzyść większa od mniejszej. Nieekonomiczne motywy są w jej rozumieniu jedynie czynnikami ubocznymi.

Z punktu widzenia teorii Adama Smitha egoistyczny interes jednostek opiera się jednak na konkurujących ze sobą rynkach, co przekłada się na pracę jednostek dla dobra całego kraju, w szeroko pojmowanym interesie społecznym. Smith zastrzegał jednak, że jedynie naturalnie funkcjonujący wolny rynek jest w stanie funkcjonować racjonalnie, ustalić dla produktu najwyższą możliwą wartość. Ingerencja państwa w te zasady może zaburzyć przebieg procesów ekonomicznych.

Widziany w szerszym kontekście interes ekonomiczny doprowadził już we wczesnym etapie funkcjonowania kapitalizmu do koncentracji kapitału, której wyrazem są korporacje. Spotkało się to wówczas z silną krytyką ze strony Karola Marksa, który obok sprawności ekonomicznej dostrzegał jeszcze konieczność spojrzenia na wartości społeczne. Z czasem jednak okazało się, że z pozoru optymistyczna i oparta na racjonalnych podstawach teoria Marksa, stała się pretekstem do wzniecenie ruchów społecznych, które nie miały nic wspólnego z głoszonymi przez ich przywódców ideami. Pokłosiem marksizmu jest do dziś naiwna wiara w fikcyjną równość i egalitaryzm, równie prawdopodobne jak odnalezienie mitycznej Utopii.

Rozwój myśli ekonomicznej w XX wieku zaowocował kolejnymi teoriami, które w twórczy sposób rozwijały założenia wcześniejszych filozofii, dostosowując je do nowych realiów. Największe różnice pozostają jednak wciąż w sposobie postrzegania ekonomii. Zależnie od tego czy oceniana jest z punktu widzenia jednostki czy społeczeństwa, różne są jej priorytety, w różny sposób tłumaczy się również zjawiska zachodzące w gospodarce.

Oznacza to, że kryteria racjonalności również okazują się względne. Warto jednak badać je, gdyż zarówno interesy społeczne, jak i potrzeby jednostkowe są elementami, które pozwalają na unaocznienie napięć występujących w więzach społecznych. W szerszej perspektywie pozwala to na przewidywanie możliwych konfliktów na polu ekonomicznym i przeciwdziałanie im w najbardziej skuteczny sposób. Nie znaczy to jednak, że można w ten sposób poznać jedynie słuszną prawdę.

Subskrybuj, by raz w tygodniu otrzymywać nowości i zbiór najciekawszych artykułów