Status i rola kobiety w rodzinie żydowskiej

Orianna

Orianna
Punkty: 49
26.02.2015 Orianna

Nie łatwo jest odnaleźć wzmianki o roli “kobiety – żydówki” czy znaleźć wyczerpujące informacje na ten temat. Istnieje wiele odłamów Religi i w każdej rola kobiety różni się wielorakością istotnych szczegółów. Również w każdej rodzinie stanowisko kobiety jest niezwykle odmiennie. Można sięgnąć do źródeł religijnych, takich jak Stary Testament, Talmud czy Halacha, przeanalizować historię i poszczególne okresy w judaizmie, sięgnąć do teraźniejszości. Badać pozycje etniczne, antropogeniczne czy terytorialne. Na te tematy można rozpisywać się w wielotomowych dziełach, więc postanowiłam zawęzić moje poszukiwania do samej drogi jaką przechodzi w swoim życiu kobieta judaistyczna – od dziewczynki, po matkę, aż do kobiety starszej i doświadczonej.

W tym momencie warto sięgnąć do samych początków ludzkości. Znakomicie nadaje się do tego celu sztuka prehistoryczna, obfita w przedstawienia ludzi i ich codziennego życia. Od dawna badaczy interesował artystyczny sposób przedstawienia sylwetek zwierząt i ludzi. O ile w kwestii zwierząt są to podobizny przedstawione w sposób naturalistyczny, o tyle postacie kobiet są mocno przerysowane. Warto powołać się na często odnajdywane w wykopaliskach niewielkie figurki nagich kobiet które zyskały sobie miano „paleolitycznych Wenus”. Uznawano je za kanon ścisłego piękna i przedstawienie kobiecej funkcji w rodzinie. Najstarsza z nich, odnaleziona w jaskini Hohle Fels w Badenii-Wirtembergii, pochodzi sprzed około 35 tysięcy lat i wykonana została z kości mamuta. Wyolbrzymienie ich cech płciowych może być związane z kultem płodności – odnajdujemy więc kobietę – Boginię Matkę – której rola ograniczała się do płodzenia potomstwa. Warto wspomnieć, że takie figurki miały zazwyczaj zapewniać posiadaczom ochronę przed złymi wpływami, odwołując się do kobiety jako dobrej opiekunki – matki.

Ważne jest pamiętać również o wielorakowości okresów w życiu kobiety. Według wielu religioznawców życie reprezentantek płci żeńskiej można podzielić na trzy etapy: dziewicy, matki oraz niosącej życiową mądrość babki. Kobieta od urodzenia będąca przeznaczoną do bycia matką, przechodzi przez okres bycia dzieckiem, do bycia kochanką – inspiracją i towarzyszką mężczyzny, następnie kochającą, opiekuńczą żoną i matką oraz doświadczoną staruszką, która zresztą w symbolice występuje jako uosobienie mądrości i nieuchronnej śmierci. Cały ten proces jest dowodem na cykliczność życia oraz na niezbędność obecności kobiet w społeczeństwie. Cykliczność tą oraz wagę poszczególnych etapów odnajdujemy w religii biorąc za przykład między innymi chrześcijańską Matkę Boską – która jest uważana za wzór postępowania w życiu przez wiele kobiet na przestrzeni wieków. Również w religii judaistycznej Matka Boska, choć dość niesprawiedliwie jest rzadko wymieniana, ma ogromne znaczenie systemu religijnego.

“Chrystus dał nam na Matkę Swoją Matkę, która nas kocha, która nami się opiekuje, która słucha naszych zwierzeń, która słucha naszych próśb. Dlatego to jest takie niezwykle ważne, byśmy czcili naszą niebieską Matkę, byśmy w chwilach trudnych, chwilach kryzysów, jakie przeżywa każdy człowiek, oddawali Jej swoje życie, pod jej opiekę.

Piękny jest również cytat z Starego Testamentu który przecież jest źródłem zarówno religii chrześcijańskiej jak również Judaizmu:

Stworzył tedy Bóg człowieka na wyobrażenie swoje; na wyobrażenie Boże stworzył go, mężczyznę i niewiastę stworzył je. I błogosławił im Bóg, i rzekł do nich Bóg <<Rozradzajcie się, i rozmnażajcie się, i napełniajcie ziemię; i czyńcie ją sobie poddaną; i panujcie nad rybami morskiemi, i nad ptactwem niebieskiem, i nad wszelkim zwierzem, który się rucha na ziemi>>” Święta Elżbieta ; Biblia Tysiąclecia (Łk 1,42)

Odnajdujemy dosłowne przeznaczenie kobiety – jako matki potomstwa, ale również istotę błogosławioną i niezwykle istotną, czyli opiekunkę ludzkiego życia.

Niezwykłość postaci kobiety charakteryzuje się również brakiem konieczności przestrzegania wszystkich judaistycznych przepisów religijnych. Pierwszą różnicę odnajdujemy już podczas zmawiania modlitwy porannej podczas której mężczyźni mówią “Pochwalony Ty, Wiekuisty Boże nasz, Królu Wszechświata, który nie uczyniłeś mnie kobietą” podczas gdy kobiety wypowiadają słowa “Bądź błogosławiony, Boże nasz, Królu Świata, za to, żeś mnie stworzył wedle swojej woli”.

Według rabinicznych interpretacji mężczyźni nie czynią tego aby urazić kobiety lub ukazać jej niższość lecz dlatego że kobieta ma mniej obowiązków religijnych do przestrzegania. Najgodniejszym zachowaniem, bowiem jest przestrzeganie wszystkich 248 nakazów i 365 zakazów podczas gdy kobiety obowiązują zaledwie trzy: zapalania i błogosławienia świec w szabasowy wieczór, oczyszczenia w mykwie po menstruacji i dzielenia chały.

Już od dziecka dziewczynki żydowskie są wychowywane w inny sposób niż chłopcy. Dla Żyda dużo ważniejszy jest syn od córki, choć religię judaistyczną dziedziczy się właśnie po matce. W synach jest pokładane więcej nadziei. W uroczystościach i świętach dziewczęta biorą tylko pośredni udział.

Kobieta żydowska jest cicha, skromna, niezwykle oddana rodzinie, poddana mężowi a przede wszystkim pracowita. Na swój własny, cichy sposób, realizuje wiele zaleceń religijnych dotyczących prowadzenia domu a również stwarza mężczyźnie odpowiednie warunki do zgłębianie Tory i Talmudu. W tym celu nie rzadko kobiety żydowskie podejmowały prace zarobkowe aby ich rodziny mogły żyć dostatnio i spokojnie podczas gdy ich mężowie od rana do nocy studiowali święte i uczone księgi. Talmudyści opuszczali swoje rodziny, by wędrować całymi miesiącami z miasta do miasta i poznawać sławnych rabinów, więc kobiety zostawały same z obowiązkiem zaopiekowania się dziećmi, gospodarstwem, a wszystko to zgodnie z prawami religijnymi.

Wskazuje to na ogromną rolę matki, można więc śmiało stwierdzić, że to kobieta jest opoką i wsparciem dla mężczyzny a nie odwrotnie. Wspólnie jednak tworzą małżeństwo, które jest najpiękniejszym dziełem Bożym.

Wspomniana różnica przy odmawianiu porannej religii może się jednak okazać kontrargumentem przeciwko tej tezie.

Człowiek powinien odmawiać co dzień trzy błogosławieństwa: “za to że (Bóg) stworzył mnie Izraelitą, że nie stworzył mnie kobietą i że nie stworzył mnie prostakiem”, które w oryginale brzmi: „Który nie stworzył mnie poganinem, niewolnikiem, kobietą.” A. Cohen, Talmud, str. 172

W szerszym kontekście oznacza to wyraźny podział obowiązków jednak jako, że kobieta jest zwolniona z części obowiązków religijnych to pozornie na mężczyźnie ciąży znacznie większa odpowiedzialność.

Talmud nie stwarza jednak różnic pomiędzy kobietą a mężczyzną w stosunku do obowiązków religijnych.

Ogólną zasadę ustalono w oparciu o tekst: “Oto są prawa, które im przedłożysz. Głosi ona: Pismo stawia na równi mężczyzn i kobiety wobec wszystkich praw Tory.” A. Cohen, Talmud, str. 173

Powracając do kwestii zgłębiania świętych ksiąg, Żyd ma nie tylko prawo ale i obowiązek czynić to, ponieważ w społeczności żydowskiej uczony jest otaczany szczególnym szacunkiem. Dlatego też choć żydowski ojciec wywyższał syna nad córką, zwłaszcza zamożny, starał się wydać córkę za mąż za człowieka choćby biednego, jeśli tylko studiował Talmud. Ponadto przez pewien czas wspierał młode małżeństwo, zwłaszcza finansowo.

Nie jest jednak tak, że tylko mężczyźni są uczeni. W Torze nie ma jasno sformułowanego zakazu studiowania jej przez kobiety. W Talmudzie wręcz odnajdujemy powszechnie panujące prawo:

“Pewien nauczyciel oświadczył: «Człowiek ma obowiązek wyuczyć córkę Tory». Ale zaraz po tym padło stwierdzenie wręcz przeciwne: «Kto uczy swą córkę Tory, to jakby uczył ją tiflut». Inny rabin twierdził: «Niech słowa Tory rzucone zostaną raczej na pastwę ognia, niżby miały być przekazane niewiastom»” A. Grupińska, Najtrudniej jest spotkać Lilit…, s. 250

Uważano, że kobiecie nie potrzebna jest wiedza, bo jej przeznaczeniem jest wyjść za mąż a w małżeństwie i tak nie ma zbyt wiele czasu na zgłębianie tajników wiary i wiedzy. Dlatego też dziewczynki żydowskie nie uczyły się w szkołach i nie znały języka hebrajskiego używanego przecież w literaturze i liturgii religijnej. Tylko zamożne rodziny zatrudniały nauczyciela aby zapoznawał ich córki nie tylko z językiem żydowskim ale i hebrajskim. Żydówki umiejące czytać najczęściej sięgały po książki napisane w języku jidysz. Uważano że jest to właściwy język do tworzenia książek dla kobiet, posiadając zapożyczenia z hebrajskiego. W religii język żydowski jest uznawany za święty, uważano iż słów i znaków występujących w języku hebrajskim nie można odtworzyć w żadnym innym języku świata.

“Co napisano po hebrajsku, wiele traci, wyrażone w obcym języku. Nawet prawo i proroctwa, jako też inne księgi zgoła inaczej brzmią czytane we własnym języku.” R. Stiller, Kto jest mądry? : przysłowia i sentencje żydowskie z trzech tysięcy lat, Gdynia 1999, s. 113

Czas jednak przejść do najistotniejszego etapu w życiu kobiety a mianowicie do małżeństwa. Nieżonaci mężczyźni i niezamężne kobiety nie cieszyły się szacunkiem w społeczeństwie gdzie związek małżeński uznawano za pełnię. W Księdze Rodzaju odnajdujemy słowa:

“Jako mężczyznę i niewiastę stworzył ich oraz błogosławił i nazwał ich Adam, gdy zostali stworzeni.” Rdz 5, 2

Talmud i Miszna, czyli prawne normy postępowania oparte na Torze, określaj nawet wiek w jakim kobieta i mężczyzna powinni zawierać święty związek małżeński. Jeśli chodzi o mężczyznę są dwie opcje: jedno źródło mówi o wieku pomiędzy osiemnastym a dwudziestym czwartym rokiem życia, drugie natomiast wspomina o przedziale lat szesnastu i dwudziestu dwóch. W przypadku kobiet wiek dojrzałości określa się w okolicy dwunastu lat. Należy jednak pamiętać o braku pochopności przy zawieraniu małżeństwa. Wybór żony uważano za rzecz arcytrudną. Pod uwagę należało brać pod uwagę rodzinę wybranki a szczególnie charakter jej braci. Ceniono urodę dziewcząt lecz nie pochwalano dużej różnicy wieku pomiędzy małżonkami. W Talmudzie jest szczególnie podkreślona wartość dopasowania małżonków słowami w twierdzeniu iż dobrze dobrana para jest równa cudowi przejścia Żydów przez Morze Czerwone. Zgodnie z wiarą kojarzenie małżeństw, którym zajmuje się sam Bóg, dokonuje się podczas czterdziestu dni życia embrionalnego. Jeśli ci ludzie odnajdą się w życiu dorosłym i rozpoznają jest to prawdziwy cud.

“Pewna rzymska dama spytała rabina: <<W ciągu ilu dni Święty Jedyny (niech będzie błogosławiony!) stworzył wszechświat?>> – <<W ciągu sześciu dni>> – odparł rabbi. <<A co robi od owego czasu aż do teraz?>> – <<Kojarzy małżeństwa>>. – <<Czyżby taką sprawą się zajmował? Ja także mogłabym to robić. Mam mnóstwo niewolników i niewolnic, w mig mogę ich połączyć w pary>>. – <<Być może dla ciebie to proste, lecz dla Świętego Jedynego (niech będzie błogosławiony!) sprawa jest tak trudna jak rozdzielenie Morza Czerwonego>> – rzekł rabin i odszedł. Co zaś uczyniła ona? Zwołała tysiąc niewolników i niewolnic, ustawiła ich w rzędach i obwieściła, kto kogo ma poślubić. W jedną noc skojarzyła wszystkie małżeństwa. Następnego dnia stanęli przed nią słudzy – jeden z rozbitym czołem, inny z wybitym okiem, a jeszcze inny z połamaną nogą. <<Co wam się stało?>> – spytała. Jedna z kobiet krzyknęła: <<Nie chcę go>>. Jakiś mężczyzna zawołał: <<Nie chcę jej>>. Wówczas posłała czym prędzej po rabina i rzekła mu: <<Nie ma boga podobnego twemu Bogu, a Tora mówi prawdę. To co mi powiedziałeś, okazało się całkowicie słuszne>>” Gen. R. 68, 4

Obowiązkiem religijnego Żyda jest ożenić się i mieć dzieci. Judaizm nie uważa jednak małżeństwo za instytucję służącą jedynie do spełniania obowiązków prokreacji.

Tora uczy właściwej kolejności: człowiek powinien najpierw zbudować dom, potem zasadzić winnicę, a następnie się ożenić.

Pojawia się tu prosta symbolika: dom oznacza bezpieczeństwo, winnica spokój i dobrobyt, a ożenek sprowadza do domu miłość. Mąż powinien traktować żonę z godnością i należytym szacunkiem ponieważ w judaizmie, zupełnie odmiennie niż w religii chrześcijańskiej, uznawany jest rozwód. Osoby wchodzące w związek małżeński podpisują Ketubę, czyli dokument przypominający współczesną intercyzę. Stanowi ona ewentualne zabezpieczenie na wypadek rozwodu kobiecie która, szczególnie w przeszłości, nie była w stanie się sama utrzymać. W małżeństwie mężczyzna ma władzę absolutną na co odnajdujemy potwierdzenie w Talmudzie.

“Z kobietą można się rozwieść za jej zgodą bądź bez takiej zgody, natomiast z mężczyzną rozwieść się można wyłącznie za jego zgodą.” Jew. 14, 1.

Oczywiście jest to uregulowane prawnie w Ketubie. Poruszane są zwłaszcza kwasje niedopasowania w związku oraz zatajenia jakiś informacji przed współmałżonkiem. W książce Abrahama Cohena przedstawione są dwa sposoby interpretacji powodu do rozwodu.

“W pierwszym wieku naszej ery szkoły Szammaja i Hillela zajmowały przeciwstawne stanowiska odnośnie biblijnego tekstu (…). Szkoła Szammaja objaśniła następująco: „Mężczyźnie nie wolno rozwieść się z żoną, chyba że odkrył, iż jest mu niewierna”. Szkoła Hillela natomiast rozumiała to wyrażenie w sensie „cokolwiek odrażającego” i twierdziła: „Może się z nią rozwieść nawet wtedy, gdy źle ugotowała posiłek”.”

Sprawa komplikuje się jednak przy sprawie cudzołóstwa ponieważ Talmud nie zabrania mężczyźnie poligamii. W tym przypadku kobieta ma prawo do rozwodu jeśli uzna, że nie jest w stanie znieść takiej sytuacji. Jeśli nawet sąd nie przychyli się do je prośby może zawsze tak długo „męczyć” męża aż sam zechce się z nią rozwieść. Mężczyzna może rozwieść się z kobietą gdy ta nie urodzi mu w odpowiednim czasie potomków. Powodem do rozwodu może być również „odrażające” schorzenie, takie jak trąd czy choroby weneryczne.

Powodem do rozwody nie może być jednak ani choroba psychiczna któregokolwiek partnerów.

Jasna jest więc formalna strona związku. Czas przejść do samej konstrukcji i relacji w rodzinie. Kobieta w tym wypadku jest nieodzownym elementem. Ona bowiem rodzi i wychowuje dziecko, choć i mężczyzna ma w tym swoją rolę. Na kobiecie ciąży również odpowiedzialność za ciągłość wiary gdyż , jak wspomniałam wcześniej, tylko dziecko urodzone przez żydówkę jest całkowitym wyznawcą religii judaistycznej. Nie wpływa to jednak w żaden sposób na obowiązki lub sposób życia takiego dziecka niemniej dziecko poczęte przez ojca Żyda i matkę wyznającą inną wiarę jest tak zwanym gojem czyli osobą spoza narodu Żydowskiego, a jak wiadomo tylko prawdziwi Żydzi dostają się do Raju.

W tym momencie pragnę rozwinąć kwestię dzieci. Synowie byli faworyzowani z prostej przyczyny: po pierwsze na starość stawali się oparciem dla rodziny, po drugie poznawali tajniki religii. Córka była traktowana jako ciężar. Trzeba było znaleźć jej odpowiedniego męża, skompletować posag a w razie potrzeby wspomagać finansowo jej rodzinę.

“Jest napisane: <<Córka to fałszywy skarb dla ojca. Z niepokoju o nią nie śpi po nocach; w dzieciństwie, by nie została uwiedziona, w młodości, by nie zeszła na manowce, w wieku małżeńskim, że nie znajdzie męża, gdy jest mężatką, by nie była bezpłodna, a na starość, by nie uprawiała czarów.” Talmud Sanh. 100 b.

Tym samym powracamy do kwestii dyskryminacji kobiet. Analizując emitowane przez istniejącą od 1997 roku Polską Redakcję Ekumeniczną TVP 2 cykle dotyczące różnych wyznań można natknąć się na wywiad z trzema żydówkami na temat ich statusu w rodzinie żydowskiej. Wbrew powszechnym oskarżeniom o męczeńskie życie kobiet żydowskich, opowiadają one o tradycji która daje im swego rodzaju wolność jakiej nie mają współczesne dziewczęta innych wyznań. Szczególnie dotyczy to menstruacji i oczyszczenia po niej kiedy to mężczyźni w żaden sposób nie mogą naprzykrzać się kobietom a wręcz traktują je z większym szacunkiem i cierpliwością, godząc się na izolację żony. W pewien sposób zawęża to więź pomiędzy małżonkami ucząc wzajemnej tolerancji. Oczywiście wszystko to jest obowiązkiem religijnym lecz w współczesnym świecie jest niewiele kobiet które może się poszczycić takim szacunkiem ze strony partnera.

Kolejno poruszana jest kwestia podziału świątyni na część dla mężczyzn i dla kobiet. W tym drugim przypadku jest to babiniec, miejsce dosyć niezwykłe ponieważ to tam splata się stera duchowa, religijna, oraz ta zwykła, ludzka. Kobiety odmawiają modlitwy i psalmy ale również dzielą się poradami, zwyczajnie plotkując i nie jest to wcale nie wskazane. Tworzy to więzi, których tak bardzo brakuje w współczesnym świecie, chwili rozmowy, bliskości. Jeśli kobieta nie odczuwa potrzeby, nie musi uczęszczać do synagogi – jest to obowiązek mężczyzny.

Ostatni problem skupia się na święcie Szabatu. Jest to najważniejszy kobiecy rytuał w judaizmie. Szabat jest najważniejszym świętem dla Żydów. W Księdze Wyjścia napisano:

“Pamiętaj o dniu Szabatu, aby go święcić. Sześć dni będziesz pracował i wykonywał wszelką swoją pracę. Ale siódmego dnia jest Szabat Pana, Boga twego, nie będziesz wykonywał żadnej pracy ani ty, ani twój syn, ani twoja córka, ani twój sługa, ani twoje służebnice, ani twoje bydło, ani obcy przybysz, który mieszka w twoich bramach. Gdyż w sześciu dniach uczynił Pan niebo i ziemię, morzę i wszystko, co w nich jest, a siódmego dnia odpoczął. Dlatego Pan pobłogosławił dzień Szabatu i poświęcił go.” Wj 20, 8-11

Szabat jest dniem święta na cześć Boga Stworzyciela i przymierza jakie zawarł z narodem Izraela. Święto to inicjuje właśnie kobieta poprzez zapalenie świec szabatowych wraz z odprawianiem błogosławieństwa dwadzieścia minut przed zachodem słońca w piątek wieczorem. Tym samym staje się jakby stworzycielem uświęconego czasu. Mężczyzna w tym czasie przebywa w świątyni na modlitwach i obrzędach.

Warto również wspomnieć o ubierze kobiety judaistycznej. Jej cnotą jest skromność lecz odbija się ona nie tylko w zachowaniu lecz również w ubiorze. Zabrania się jej ubierania jak mężczyzna dlatego tradycyjna żydówka nie ubiera spodni. Charakterystyczna jest za to mnogość spódnic. Powinna zasłaniać możliwie jak najwięcej ciała choć i od tego są wyjątki. Wystawiona na światło może być twarz, dłonie, ewentualnie ręka lecz tylko do łokcia. Ubranie może być zbyt obcisłe ani prześwitujące aby nie skłaniać do grzechu. Włosy są upięte i zakryte. Ortodoksyjni Żydzi nakazują swoim żonom golenie głów i noszenie peruk. Popularne są chusty. Kobiety nie powinny używać jaskrawych kolorów, upiększać się poprzez makijaż i malowanie paznokci. Nawet latem zakrywają nogi ubierając rajstopy i podkolanówki. Zawsze noszą pełne buty aby zakryć stopy.

Podsumowując otrzymujemy obraz kobiety żydowskiej jako pełnej wdzięku, delikatnej i oddanej mężowi i dzieciom. Ta delikatność nie zobowiązuje jej jednak do bycia „niewidzialną” dla świata. Wręcz przeciwnie. Kobieta judaistyczna ma niezwykle silną pozycję, którą kształtuje po poprzez zręczne łączenie własnej mądrości z przykazaniami religijnymi. Moim zdaniem żydówki są kobietami takimi jak inne, mają swoje mniejsze i większe problemy. Tak samo lubią poplotkować z przyjaciółkami, czy czuć się kochaną. W dzisiejszych czasach wciąż bardzo silną władzę mają stereotypy utarte przez wiele lat wzajemnej destrukcji. Być może one, żydówki, odnalazły swój własny sposób na życie, nie gorszy niż życie innych kobiet, lecz inny. Warto się zastanowić czy to nie my, kobiety żyjące w świecie postępu cywilizacji, wystawione na ciągłe próby nie żyjemy gorzej, zatracając w pewnym sensie szacunek do własnego ciała. Kobieta żydowska nie jest nieszczęśliwą męczennicą jak myśli wiele z nas. Jest podporą religii i domu. I może właśnie to czyni ją wyjątkową.

BIBLIOGRAFIA

Oprócz źródeł wymienionych w odnośnikach ogromny wpływ na ów tekst miały prace:
„Kobieta Żydowska, Kobieta Czytająca” Magdalena Rzadkowolska
„Status żydowskiej kobiety w judaizmie w kontekście życia rodzinnego” Paweł Ziegler
„Święta i obyczaje żydowskie” Ninel Kamera – Kos
niezwykle pomocny był również blog: http://bobemajse.blogspot.com

Subskrybuj, by raz w tygodniu otrzymywać nowości i zbiór najciekawszych artykułów