Zamek Krzyżtopór: dawnej świetności czar

Krzysztof Krzak

Krzysztof Krzak
Punkty: 151
25.06.2015 Krzysztof Krzak

Podczas rozpoczynającego się niebawem sezonu wakacyjno – urlopowego wielu wczasowiczów trafi zapewne na Ziemię Świętokrzyską, a wtedy warto pofatygować się do miejscowości Ujazd (gmina Iwaniska), by odwiedzić ruiny zamku Krzyżtopór, swego czasu jednego z najbardziej imponujących zamków w Europie.

Tę palmę pierwszeństwa wśród budowli tego typu, należący do rodziny Ossolińskich zamek w Ujeździe dzierżył do momentu wybudowania pałacu w Wersalu, nad którym i tak Krzyżtopór wyróżniał się tym, iż posiadał toalety, których brakowało we francuskiej budowli. Polski zamek odznaczał się także oryginalnością koncepcji  architektonicznej, której autorem był Wawrzyniec Senes. Zastosowano w niej symbolikę liczb związanych z kalendarzem: zamek miał cztery wieże, tyle, ile pór roku; 52 pokoje, bo tyle rok ma tygodni; 12 sal balowych (symbol miesięcy) i 365 okien, tyle samo, co dni w roku. Dlatego często zamek Krzyżtopór określa się mianem “kalendarzowy”. Mówi się też, że to najbardziej “jajeczny” zamek w Polsce, gdyż do zaprawy murarskiej używanej przy jego budowie używano białka z kurzych jaj. O pozycji właścicieli i ich klasie świadczyć może również fakt, że konie Ossolińskich w stajni  jadły z marmurowych żłobów i przeglądały się w kryształowych lustrach, dzięki którym w tym pomieszczeniu nie panowały ciemności. W podłodze jednej z wież znajdowało się potężne akwarium, a podziemny 15 – kilometrowy tunel łączył Krzyżtopór z Ossolinem, rodzinną miejscowością właścicieli zamku. Dziś zamek w Ujeździe ma status trwałej ruiny, a dawną potęgę i świetność tej budowli można sobie wyobrażać na podstawie istniejących pozostałości. Już w bramie wjazdowej wyjaśnia się zagadka nazwy: po dwóch jej stronach odwiedzający widzą krzyż (symbol wiary i władzy wojewody sandomierskiego, Krzysztofa Ossolińskiego) i topór (herb rodowy właścicieli).

Makieta odtwarzająca wygląd zamku Krzyżtopór z czasów jego świetności.

Makieta odtwarzająca wygląd zamku Krzyżtopór z czasów jego świetności.

Historia zamku Krzyżtopór rozpoczyna się w 1627 roku, kiedy rozpoczęto wznoszenie tego palazzo in fortezza. Oficjalnie budowę zakończono po 17 latach, choć mówi się, że główny fundator zamku, Krzysztof Ossoliński miał dalsze plany związane z rozbudową swojej rezydencji. Niestety, zmarł nagle rok później, w 1645 roku w Krakowie. Wówczas okazało się, że poza imponującym zamkiem zostawił po sobie bardzo zadłużony majątek, który odziedziczył jego syn, Krzysztof Baldwin Ossoliński. Przeżył on swego ojca jedynie o 4 lata, a wówczas zamek Krzyżtopór trafił w ręce rodziny Kalinowskich. W 1655 roku, podczas potopu zamek został ograbiony przez Szwedów. Ostatecznie los Krzyżtoporu został przypieczętowany w 1770 roku, kiedy to został on zniszczony przez wojska rosyjskie w czasie obrony przez zwolenników konfederacji barskiej. Od tego momentu budowla pozostaje w stanie ruiny, choć wielokrotnie podejmowano próby jego odbudowy i rekonstrukcji w celu przywrócenia mu dawnej świetności. Zawsze jednak coś stawało na przeszkodzie – w latach 80. minionego wieku był to na przykład stan wojenny.

Brama wjazdowa do zamku z symbolami: krzyżem i toporem.

Brama wjazdowa do zamku z symbolami: krzyżem i toporem.

Już w XXI wieku działania na rzecz odbudowy zamku Krzyżtopór podejmowało lokalne Stowarzyszenie Krzewienia Tradycji i Opieki nad Zamkiem Krzyżtopór i Instytut Sobieskiego. Niestety, komisja złożona z konserwatorów zabytków stwierdziła, że bardziej opłacalne będzie pozostawienie budowli w Ujeździe w stanie ruiny. Mimo to dzięki pracom renowacyjnym udało się dostosować obiekt do współczesnych standardów dotyczących obsługi ruchu turystycznego. To z myślą o turystach organizowane są tu liczne imprezy historyczno – rekreacyjne: 27 czerwca odbędzie się “Noc w Krzyżtoporze” (nocne zwiedzanie ruin, pokazy świetlne), 12 lipca 2015 r. – “Wehikuł czasu w Krzyżtoporze” (pokaz artylerii, pokazy taneczne, walki rycerskie), a 15 sierpnia br. – “Krzyżtoporskie potyczki rycerskie” (pokaz musztry halabardników i muszkieterów, inscenizacja bitwy).

 

Subskrybuj, by raz w tygodniu otrzymywać nowości i zbiór najciekawszych artykułów